Systemisch leiderschap uitgelegd: van onderstroom naar echte verandering
Veel leiders lossen problemen op door direct in actie te komen. Logisch, maar vaak niet effectief. Want wat als de oorzaak van het probleem ergens anders ligt?
Systemisch leiderschap helpt je om anders te kijken: niet alleen naar wat zichtbaar is, maar juist naar wat eronder speelt. In dit artikel ontdek je wat systemisch leiderschap is, hoe het werkt en hoe je het toepast in je organisatie.
Wat is systemisch leiderschap?
Systemisch leiderschap is een manier van kijken naar organisaties waarbij je niet alleen focust op individuen of losse problemen, maar op het geheel: het systeem.
Mirella van den Doel, leiderschapsexpert en trainer bij ICM, legt het zo uit: “Een organisatie kun je vergelijken met een familiesysteem. Net zoals in een familie zijn er onzichtbare dynamieken die een enorme invloed hebben op hoe mensen functioneren.”
Die dynamieken zie je niet altijd direct, maar ze bepalen wél wat er gebeurt in teams. Trainer Lieke van Bers vult aan: “Met systemisch werk kijk je meer naar: waar is dit probleem een oplossing voor?”
Concreet betekent dat: je kijkt niet alleen naar wat er gebeurt, maar vooral naar waarom het gebeurt.
Wat maakt systemisch leiderschap anders?
Waar traditioneel leiderschap vaak gericht is op gedrag, prestaties en directe oplossingen, kijkt systemisch leiderschap naar de bredere context.
Mirella: “Systemisch leiderschap onderscheidt zich door de focus op het grotere geheel.”
Dat betekent dat je als leider:
- uitzoomt in plaats van inzoomt
- patronen herkent in plaats van incidenten oplost
- oorzaken onderzoekt in plaats van symptomen bestrijdt
Kijken met een systemische bril
Systemisch leiderschap kun je zien als een andere bril. Een bril die je helpt om patronen en dynamieken te herkennen die je eerder misschien over het hoofd zag.
Dolores Bodenstaff, Product Manager bij ICM, heeft de training Systemisch Leiderschap opgezet omdat systemisch leiderschap er volgens haar meer mag zijn binnen organisaties: “Ik gun iedereen die bril, omdat die veel meer rust geeft. Het geeft meer vertrouwen in jezelf, je team en de organisatie.”
Je ziet daardoor dat gedrag vaak logisch is binnen het systeem, ook als het op het eerste gezicht niet zo lijkt.
De drie basisprincipes van systemisch leiderschap
Veel organisatievraagstukken zijn terug te voeren op drie principes, die volgens Lieke van Bers vaak onder de oppervlakte spelen:
- Iedereen heeft een plek
“Wie zit er in het team, maar hoort er eigenlijk niet bij? Of wie zit er niet in dit team, maar hoort er eigenlijk wél bij?”
Als die plek niet klopt, ontstaat er onrust.
Denk aan:
- iemand die verantwoordelijkheid draagt die niet bij zijn rol past
- een oud teamlid dat ‘nog voelbaar aanwezig’ is
- een rol die niet goed ingevuld wordt
- Er is een natuurlijke ordening
“Als iemand die er al heel lang werkt niet wordt gerespecteerd door degene die als laatste binnenkomt, ontstaat er een rare dynamiek.”
Het negeren van volgorde en ervaring zorgt vaak voor spanningen.
Bijvoorbeeld:
- een nieuwe medewerker die een ervaren collega overvleugelt
- leiderschap dat niet wordt erkend
- beslissingen die voorbijgaan aan historie
- Balans tussen geven en nemen
Een gezonde samenwerking vraagt om balans. Als iemand structureel meer geeft dan ontvangt (of andersom), ontstaat er scheefgroei.
Gevolg:
- verminderde motivatie
- frustratie of conflict
- afnemende betrokkenheid
Onderstroom en bovenstroom: waar ontstaan problemen écht?
Binnen organisaties spelen altijd twee lagen. Lieke van Bers: “Het gaat over hoe onderlinge relaties zich tot elkaar verhouden.”
De bovenstroom
Dit is de zichtbare kant:
- structuur
- processen
- strategie
- doelen
De onderstroom
Dit is wat je niet direct ziet:
- relaties
- emoties
- loyaliteiten
- ongeschreven regels
Veel problemen worden zichtbaar in de onderstroom (bijvoorbeeld gedoe in een team), maar vinden hun oorzaak in de bovenstroom, zoals onduidelijke rollen of een vage visie.
Systemisch leiderschap helpt je schakelen tussen deze twee lagen. Daardoor pak je niet alleen symptomen aan, maar de echte oorzaak.
Systemisch leiderschap in de praktijk
Hoe werkt dat dan concreet?
Mirella deelt een treffend voorbeeld: “Ik was aangenomen als leidinggevende, maar merkte dat het team mij niet accepteerde. Pas na een jaar ontdekte ik dat veel teamleden ook op mijn functie hadden gesolliciteerd. Dat zorgde voor veel gevoelens in de onderstroom.”
Pas toen dit bespreekbaar werd, veranderde de situatie: “Toen we het open bespraken, konden we de spanningen doorbreken en verder als sterk team.”
Dit laat zien waar systemisch leiderschap om draait: zichtbaar maken wat onzichtbaar speelt.
Bij welke vraagstukken helpt systemisch leiderschap?
Systemisch leiderschap is vooral waardevol bij complexe, terugkerende vraagstukken, zoals:
- Hoe ga je om met terugkerende conflicten?
- Hoe herstel je samenwerking in een team?
- Hoe blijf je in balans tijdens organisatieveranderingen?
Concreet betekent dat: je kijkt niet alleen naar gedrag, maar naar het systeem erachter.
Wat vraagt systemisch leiderschap van jou?
Systemisch leiderschap begint bij jezelf. Mirella benadrukt: “Je moet bereid zijn om naar je eigen rol in het geheel te kijken en te leren hoe jouw gedrag het systeem beïnvloedt.”
En ook volgens Lieke is dat het startpunt: “Dat is ook waar je mee begint in de opleiding Systemisch Leiderschap: jezelf leren kennen.”
Het vraagt dus:
- zelfreflectie
- oordeelloos kijken
- vertragen
- durven benoemen wat er speelt
Is systemisch leiderschap zweverig?
Het woord ‘systemisch’ kan voor sommigen abstract of zelfs zweverig klinken, maar in werkelijkheid is het juist een praktische aanpak. Mirella: “Het is geen vage theorie, maar een zienswijze die je direct kunt toepassen.”
Systemisch leiderschap gaat juist over:
- concrete patronen herkennen
- onderliggende dynamieken begrijpen
- kleine interventies met grote impact
Systemisch leiderschap leren toepassen
Wil je systemisch leiderschap niet alleen begrijpen, maar ook echt leren toepassen? Dan is het belangrijk om het te ervaren in de praktijk.
Bij ICM kun je kiezen uit twee trainingen, afhankelijk van je ervaring en leerdoel:
Introductie Systemisch Leiderschap
Heb je nog geen ervaring met systemisch werken? Dan is de Introductie Systemisch Leiderschap een logisch startpunt.
In deze training maak je kennis met de basisprincipes van systemisch leiderschap. Je leert:
- wat systemisch kijken inhoudt
- hoe onderstroom en bovenstroom werken
- hoe je eerste patronen herkent in teams
Het is een toegankelijke manier om te ontdekken wat deze manier van kijken voor jou en je organisatie kan betekenen.
Training Systemisch Leiderschap
Wil je een stap verder en systemisch leiderschap echt integreren in je manier van leidinggeven? Dan is de training Systemisch Leiderschap een verdieping.
Hier ga je intensiever aan de slag met:
- systemische interventies
- werken met complexe groepsdynamieken
- je eigen rol en invloed als leider binnen het systeem
Je ontwikkelt niet alleen inzicht, maar ook het vermogen om gericht te handelen in lastige situaties.
Waarom systemisch leiderschap steeds belangrijker wordt
Organisaties worden complexer en dynamischer. Juist daardoor is er behoefte aan leiders die verder kijken dan de oppervlakte. Zoals Dolores aangeeft: “Er is een groeiende beweging van organisaties die hiermee werken.”
Steeds meer organisaties ontdekken dat echte verandering niet alleen zit in structuur of strategie, maar in hoe mensen zich tot elkaar verhouden.